Grmeč

Grmeč

 

Planina Grmeč se uzdiže u srednjem dijelu Bosanske Krajine. Najveća i najpoznatija planina u SR BiH sa svojih 70 km pruža se od rijeke Une na sjeverozapadu do planine Šiše na jugoistoku. Crni vrh joj je najviša tačka sa nadmorskom visinom od 1604 m. Grmeč je pošumljen pretežno crnogoričnom šumom (borovi, jele i smreke). Jedino u samom podnožju četinari su izmješani sa listopadnom šumom.

 

Podgrmeč, koji se nalazi na sjevernom dijelu između Une i Sane, ispresjecan je mnoštvom potoka i riječica a tu se nalazi i Lušci-polje i Majdanska planina koja je dobila svoj naziv po bogatim rudnim bogatstvima koja krije u svojoj utrobi.

 

Na istoku Grmeča nalazi se Sanička dolina, a južna strana planine se graniči sa Bravskim i Bjelajsko-petrovačkim poljem. Na zapadu Grmeč prelazi u kanjon rijeke Une, u Bihačko polje i dolinu koja se pruža između Ripča i sela Teočaka.

 

Grmeč se nalazi na teritoriji opština Bihač, Bosanska Krupa, Bosanski Petrovac, Ključ i Sanski Most. Sjeverni djelovi Podrgrmeča pripadaju novskoj i prijedorskoj opštini.

Još od sredine 19. vijeka područije planine Grmeč je poprište narodnog bunta protiv ugnjetavanja. 1858. i 1875. narod iz tog kraja se digao na seljačke ustanke koji su sve do 20 vijeka predstavljali njihovu borbu za slobodu i bolji i pravedniji život.

 

Tako je narod tog kraja i 1941. godine započeo 27. jula pod rukovodstvom KPJ svoj ustanak protiv domačih izdajnika i stranog okupatora. U Drvaru su tog dana zapucale prve ustaničke puške. Narod je masovno krenuo u borbu. Za tri dana (28.-30. juli) izvršeni su napadi na žandarmerijske stanice u Vrtoču kod Petrovca, Grabežu, Benkovcu, Luštici-Palanki i Bravskoj. Unisteni su djelovi pruge u Sančkoj dolini i između Rudica i Novog a zauzeta je željeznička stanica u Blatini. Ustanici su zauzeli opštinsku zgradu i rudnik boksita u Suvaji kod Bosanske Krupe, Budimlić-Japru i napali na Bosansku Krupu. 31. jula ustanici iz Lušci-Palanke su zauzeli Kamengrad i došli do Sanskog Mosta.

 

To je bio početak oružanog ustanka naroda Grmeča. Iako slabo naoružan narod Grmeča je ulijevao strah u kosti fašističkim osvajačima. Branko Čopić u svojoj pjesmi o tom vremenu kaže sljedeće:

"Fašisti iz Krupe vire

na kukuruze i krompire,

slatka im je muka naša,

al se boje roguljaša.

Ni drveta kod njih nije

dok nas, braćo, Grmeč grije".

... na cesti Petrovačkoj izbjeglice

i trista djece u koloni,

nad cestom kruže grabljivice ptice -

tuđinski avioni...

Optužbu diže dijete, zgrčenih sićušnih pesti,

u okrvavljenom snijegu na Petrovačkoj cesti...

Tuđinski ljudi krvavi,

kuću su našu spalili,

djetinjstvo su mi ukrali.

Tuđinske ptice, gvozdene, nemile

nad Grmečom našim su letile.

Planino moja visoka, planino, ponosna, mila,

tek sam sedam godina imala

i tek sam putom prohodala,

a tebe sam u zimskoj noći pregazila.

Smrači se, rođena goro, i na sve naše pute

pošalji sinove svoje i osvjetnike ljute...."

Ustanici su u početku bili organizovani u manje odrede gerilskog karaktera. Oktobra 1941. se vrši reorganizacija kad je oformljen 1. krajiški partizanski odred a već početkom 1942. su na područiju oko Grmeča dejstvovala su tri bataljona 1. krajiškog odreda: Sanski, Krupski i Petrovacki.

 

Dolaskom Mladena Stojanovića, komadantom 2. krajiškog (kozaračkog) partizanskog odreda, naglo se povečava, poslije narodnoh zborova, priliv novih boraca u jedinice NOV-a. Februara 1942. formiran je 5. krajiški odred a maja 1942. formirana je 1. krajiška udarna brigada. 25. maja oslobođen je Petrovac. Svim tim jedinicama je komandovao Operativni štab za Bosansku Krajinu na čelu sa komandantom Kostom Nađom. Sjedište ovog štaba se u prvo vrijeme nalazilo u Lušci-Palanki a poslije u šumi na Grmeču nedaleko od ovog naselja.

 

Sa rastom vojnih jedinica i širenjem ustanka stvarao se i razvijao društveno-politički rad i organi nove vlasti. U martu 1942. godine na slobodnoj podgrmečkoj teritoriji djelovale su 18. partijskih ćelija. Narodnooslobodilački odbori su oformljeni prvo po selima da bi poslije birani opštinski i sreski NOO.

 

SKOJ je velikom brzinom brojčano jačao sve većim prilivom omladine u njegove redove. Omladina je masovno i dobrovoljno odlazila u partizanske odrede i brigade. Takođe je bio veliki odziv omladine i na radne akcije od kojih je najpoznatija akcija vršidbe žita u Saničkoj dolini, gdje se slilo 7000 omladinki i omladinaca iz drvarskog i podgrmečkog okruga. Tom akcijom je prikupljeno oko 100 vagona žita koje je otpremljeno u planine Grmeč i Klekovaču, za potrebe bolnica i ranjenika.

 

U to vrijeme je oformljena i organizacija Antifašističkog fronta žena koja je okupljala veliki broj žena. Žene su naročito aktivne bile u prikupljanju hrane i odjeće za borce i ranjenike.

 

8. oktobra 1942 u selu Drinići kod Petrovca počinje štampanje "Borbe" organa CK KPJ. 25. septembra 1942. je održan Prvi kongres ljekara-partizana iz NOV-a i slobodne teritorije. 7. novembra 1942. godine, drug Tito je predao ratnu zastavu 1. proleterskoj udarnoj brigadi. U govoru, koji je održao, podsjetio je borce na 21. decembar 1941. godine, dan kad je u malom bosanskom mjestu Rudo od boraca iz Šumadije, Užica, Čačka, Valjeva, Posavine i Crne Gore formirana 1. proleterska brigada i na mnoge pobjede koje je za 17 mjeseci izvojevala ova jedinica NOV-a.

 

26. novembra 1942. u prisustvu 54 delegata započelo je Prvo zasjedanje AVNOJ-a. Uz učešće 166 delegata iz svih krajeva Jugoslavije, u Petrovcu je 6. decembra 1942. počela Prva zemaljska konferencija Antifašističkog fronta žena Jugoslavije. 27. decembra 1942. u Bihaću je počeo rad Prvi kongres Ujedinjenog saveza antifašističke omladine Jugoslavije na kojem su učešće uzela 365 delegata. 15. novembra 1942. godine je održana skupština pravoslavnih sveštenika, učesnika u NOB-u. Prisustvovalo je 24 sveštenika iz BiH, Like, Sandžaka, Crnr Gore i Srbije. Referat su podnjeli član Vrhovnog štaba pop Vlado Zečević i sveštenik Blažo Marković. Skupština je uputila poziv svještenicima i vjernicima svih religija da stupe u jedinice NOV-a i time doprinesu sširenju bratstva i jedinstva.

 

Na dan 1. januara 1943.godine Vrhovni komandant Josip Broz Tito vrši smotru 4. (krajiške) udarne divizije.Raport je podnjeo komadant divizije Josip Mažar Šoša. Drug Tito se ovim riječima obratio borcima:

 

"Drugovi krajišnici.

Meni je neizmjerna čast i ja osjećam veliku radost da vas mogu pozdraviti u ime Vrhovnog štaba NOV i POJ. Odavno smo već zajedno, odavno mi je bila želja da vas vidim ovako na okupu, kao danas. Mi smo došli u Bosansku Krajinu sa braćom Srbima i Crnogorcima da se zajedno sa vama, borimo i uništimo i oslobodimo narod u cijeloj Bosanskoj Krajini.

Mogu reći da sam bio iznenađen, ali i ponosan, da ste vi, sinovi dostojni vaših slavnih predaka, ostali na vašoj rodnoj grudi i borili se tako uporno za slobodu svog napaćenog naroda. Mrski neprijatelj je htio da istrijebi sve Srbe u Bosni i počeo je od Krajišnika. Vi ste se digli na ustanak skoro goloruki, osvajali ste u borbi oružije koje i sad imate i na taj način vi ste spasili srpski narod u Bosanskoj Krajini od pokolja i zvjerstva neprijatelja.

A šta bi bilo da niste uzeli puške u ruke. Tijela vaših sestara, majki i drugarica, vaše djece, punila bi jame i bosanske gudure. Ali ne samo to -vi ste postigli velike pobjede i uspjehe u toj borbi, vi ste svojom borbom zadivili cijeli svijet. Vi ste znali da razlikujete krivce od nedužnih, vi ste znali da odvojite krvnika Pavelića i njegove ustaše od poštenog hrvatskog naroda - i to je takođe, jedna velika vaša zasluga u današnjoj borbi. Svi narodi danas čvrsto stoje u bratskoj zajednici i za to se uspjesi i postižu. Pitam ja vas: da li bismo mi mogli izdržati 19 mjeseci, kad ne bismo imali bratstvo i jedinstvo naroda, zar bismo pobrali ovakve uspjehe kakve smo postigli, bez toga? Ne bismo, jer bi nas neprijatelj razjedinjene savladao brzo. A, eto, mi danas vidimo puške koje ste vi sami u borbi zaplijenili od neprijatelja i nanijeli fašističkim okupatorima velike udarce..."

"Mi imamo pred sobom još teških borbi, ali, vjerujte meni, drugovi, mi smo najteže prošli. Fašizam osjeća da mu idu zadnji dani i u svom bijegu on će sve pokušati. Ali, mi ćemo ga pobjediti. Mi ćemo na njegovim kostima stvarati našu budučnost, nove gradove i sela, naša će zemlja procvjetati. I vi nećete pustiti pušku iz ruke dok to ne bude ostvareno."

 

Nikada do tada, a i kasnije do oslobođenja Beograda nije se pred drugom Titom našlo toliko partizanske vojske kao u Jasenici 7. januara 1943. Međutim Titove riječi da će okupator u svom smrtnom ropcu poduzeti sve kako bi preokrenuo ishod rata su se obistinile. 20. januara počela je velika četvrta neprijateljska ofanziva. Okupator je svim silama nagrnuo na slobodnu teritoriju oko Grmeča. Partizanske jedinice su hrabro odoljevale desetostruko jačem neprijatelju. Zahvaljujči tome Vrhovni štab, ranjenici iz bolnica na Grmeču i narod iz tog kraja su uspjeli da se evakuišu. Međutim njemački avioni su bombama zasipali kolone izbjeglica na drumu ka Petrovcu.

 

Ti događaji su podstakli Branka Čopića da napiše pjesmu "Na petrovačkoj cesti":

 

Još u Aprilu su okupatori izvršili dvije manje ofanzive na Grmeč i bližu okolinu, ali od tada više do kraja rata na Grmeč i njegove visove nije kročila fašistička noga. Međutim, četvrta neprijateljska ofanziva je na Grmeču i u 15 tadašnjih podgrmečkih opština odnjela 3 370 nedužnih života djece, žena i drugih civila. U plamenu je nestalo 1 142 kuće. Neprijatelj je uništio većinu bolničkih i drugih objekata koje su izgradili partizani. Ipak su zgrade Stare centralne bolnice ostale neotkrivene i sačuvane. U maju 1943. je bolnica prenešena u selo Kozin gdje je ostala do kraja rata. Jedinice NOV-a su opet oslobodile cjelokupnu teritoriju a postepeno su u toku 1943. godine oslobođeni i gradovi Ključ, Bosanski Petrovac i Drvar. U Maju 1944. neprijatelj napada neuspješno na Drvar sa padobranskim desantom.

 

Od 30 juna do 2 jula 1944. u Sanskom Mostu je održano Drugo zasjedanje ZAVNOBIH-a. U selu Međeđem Brodu, počev od jula, radila je štamparija lista "Oslobođenje"

 

Oblast Grmeča i okolnih opština dalo je na hiljade i hiljade boraca u NOB-u. Od njih je 2 218 nosilaca "Partizanske spomenice", 42 su narodni heroji, a 41 su generali JNA. U toku NOR-a poginulo je 8 193 borca, a kao žrtve fašističkog terora je stradalo 21 353 civila. iz raza je izašlo 4 250 ratnih vojnih invalida, a ostalo je i mnogo ratne siročadi i samohranih roditelja.

 

To je pored velikih materijalnih razaranja doprinos ovog kraja NOB-u, socijalističkoj revoluciji i našoj slobodi.

Rekli su o Grmeču

 

"...Bosanska Krajina ima svoje časno mjesto u istoriji narodne revolucije. Od samog početka NOB-a Bosanska Krajina bila je važno žarište našeg narodnog ustanka. Mnogi važni događaji su i mnoge krupne bitke odigrale su se na njenoj teritoriji..."

Moše Pijade .

("Krajiške brigade" str. 31 )

 

"...Srce Krajine prepuno je plemenitosti, samoprijegora, junaštva... Premorene, ranjene i bolesne ratnike dočekivala je Krajina kao mati koja željno očekuje svoje dijete... Krajina je uvijek pred teškoćama i patnjama svoje braće znala... samu sebe izdići iznad sebe, osjećajući potrebu da se do kraja žrtvuje za interese cijeline. U tome je njena veličina, tu treba tražiti odgovor heroizmu, masovnom požrtvovanju i neviđenom samoprijegoru Krajine..."

Kosta Nađ .

("Krajiške brigade" str 186)