JNA u NOB

 

Od jeseni 1943. zadobijanjem veće količine oružja poslije kapitulacije Italije, zarobljavanjem u velikim borbama i pomoći od saveznika, postalo je moguće razvijati vojne vidove, rodove i službe. Mornarica NOVJ osposobila se za vršenje uspješnih borbi na moru i potporu pješadijskih snaga. Vazduhoplovstvo se razvija malo kasnije kad su u ljeto 1944. dobijene dvije eskadrile aviona, koje su bile pod komandom savezničkog Vazduhoplovstva u južnoj Italiji. Kopnene jedinice se ojačavaju sa vatrenim sredstvima podrške, jaca se udarna moć, manevarska sposobnost i pokretljivost. Artiljerijske jedinice se razvijaju do artiljerijskih diviziona i brigada u sastavu diviziona, korpusa i armija. Dan artiljerije, 7. oktobar se slavi prvim stupanjem partizanske artiljerije kod Kraljeva 7. oktobra 1941. godine.

 

Protivavionske jedinice u NOR-u razvijale su se u sklopu artiljerijskih jedinica, a od 1944 su se počele oblikovati kao samostalne jedinice. Prva protivavionska jedinica pojavila se u oslobođenom Užicu oktobra 1941, u sastavu Užičkog partizanskog odreda za protuvazdušnu zaštitu CK KPJ, Vrhovnog štaba i drugih vojno-političkih organa i institucija. 10. novembra 1944. u oslobođenom Beogradu formira se Prvi protuavionski puk VŠ. Taj dan se slavi kao Dan roda artiljerijsko-raketnih jedinica PVO.

 

Tenkovske jedinice formirane su kao tenkovski vod u septembru 1941. zapljenjivanjem 4 neprijateljska tenka kod Gornjeg Milanovca. U bici na Neretvi formirana je tenkovska četa Vrhovnog štaba. Kasnije se osnivaju i tenkovski bataljoni i odredi u Hrvatskoj i Sloveniji. Sredinom 1944. oformljena je tenkovska brigada. Ona je formirana u Gravinu , u Italiji, 16. jula 1944. kao prva tenkovska brigada NOVJ. Taj dan se proslavlja kao Dan tenkovskih jedinica.

 

Nastanak inžinjerijskih jedinica vezan je za prve oružane akcije partizanskih četa i odreda posto je jedan od osnovnih zadataka partizanskih odreda bilo diverzije i rušenje komunikacija. To je uslovilo formiranje minerskih, diverzantskih i inžinjerijskih vodova i odeljenja. Sa formiranjem većih jedinica dolazi i do posebnih inžinjerijskih, minerskih, pontonirskih i jurišnih četa i bataljona. Inžinjerijska četa Vrhovnog štaba imala je značajnu ulogu u bici na Neretvi, gdje je rušenjem mostova i pravljenjem prelaza preko Neretve 7. marta 1943. godine obezbjedila pobjedu nad daleko nadmoćnijim neprijateljem. Taj dan se slavi kao Dan inžinjerije JNA. 12. februara 1944. godine je formirana prva inžinjerijska brigada u Drvaru. Do završetka rata je ukupno formirano 10 inžinjerijskih brigada.

 

Željezničke jedinice u sastavu inžinjerije javljaju se već 1941. godine. Postojale su željezničke čete i bataljoni, a 5 decembra 1944. godine Vrhovni štab formirao je Prvu željezničku brigadu, koja je opravljala željezničke pruge i vodila brigu o željezničkom saobraćaju.

Saobraćajne službe i jedinice su bile prisutne i razvijale su se od samog početka ustanka. Organizovale su transport i dotur materijala i borbenih sredstava kao i sredstva za život i dejstva jedinica na frontu i u pozadini. Pored te uloge su zajedno sa inžinjerijskim jedinicama opravljali puteve i željezničke komunikacije. Prvi partizanski odredi su koristili sva moguća prijevozna sredstva (tovarni, zaprežni i drugi) a u toku postojanja Užičke republike osposobljen je i željeznički saobraćaj sa dvije željezničke čete u Užicu i Čačku.

 

Jedinice veze pojavljuju se početkom rata u prvim partizanskim odredima i rukovodstvima. Pošto se oskudijevalo sa sredstvima veze u prvo vrijeme su kuriri bili glavno sredstvo veze. Njihov rad se dopunjavao signalnim i PTT linijama. Za vrijeme savjetovanja u Stolicama, 26. septembra 1941., počela je sa radom prva radio stanica Vrhovnog štaba. Taj dan se proslavlja kao Dan roda veze.

 

Intendantska služba koja se brine o ishrani i snabdijevanju NOVJ bila je od prvog dana veoma značajna. U partizanskim odredima i brigadama postojala je najnužnija komora za prijevoz i pripremu hrane. Pri Vrhovnom štabu formirana je početkom januara 1942. godine Glavna intendantura koja je organizovala ishranu jedinica i snabdijevanje, organizovanje radionica i farmi na oslobođenim teritorijima.

 

Sanitetska služba je od početka ustanka bila prisutna ali je imala velike probleme sa obezbjeđivanjem sanitetskog materijala kao i kadrova. Partizanske bolnice su organizovane na slobodnim teritorijama kao i po selima, šumama i teže pristupačnim terenima. Sanitetske jedinice se formiraju početkom 1942. godine kad se vrši potpunija organizacija sanitetske službe u brigadama i partizanskim odredima.

 

Veterinarska služba je sve do 1945. bila u sastavu sanitetske službe, a pojavila se od početka ustanka u zapadnoj Srbiji. Kasnije su formirane veterinarske ambulante u Bosanskom Petrovcu, Drvaru, Ključu itd. U sklopu bataljonskih, odredskih i brigadnih komora postojali su potkivači i veterinari. 11. aprila 1944. godine, naredbom Vrhovnog štaba, osniva se Veterinarski odsjek pri Sanitetskom odjeljenju VŠ.

 

Pravna služba se stvara na samom početku ustanka. Uporedo sa stvaranjem prvih partizanskih odreda dolazi i do potrebe stvaranja partizanskih sudova. Oni vrše suđenja neprijateljima NOB-a i kriminalcima koji su pljačkali tuđu imovinu, vršili razbojništva i druga krivična djela. Takođe se putem sudova vršio utjecaj na disciplinu i red u narodnooslobodilačkim jedinicama. Krajem decembra 1941. VŠ izdaje naredbu da se u svim partizanskim jedinicama formiraju vojni sudovi. Tada su utemeljeni stalni vojni sudovi u zemlji.

 

Obavještajna služba, kao veoma važan segment u vođenju rata, pojavila se od početka ustanka. Njena zadaća je bila da štiti ciljeve NOB-a i obezbjedi uspješnost akcija oslobodilačkih jedinica. Kako je drug Tito naveo:

«da se partizani na vrijeme osiguraju od iznenađenja, od opkoljavanja i zasjeda od strane neprijateljske potjere…».

 

Još za vrijeme savjetovanja u Stolicama se napominje da:

«bez pravilno organizovane obavještajne službe nema uspješnog vođenja rata».

 

Septembra 1943. pri VŠ osnovan je Odsjek za zaštitu naroda, a 13. maja 1944. stvara se Odjeljenje za zaštitu naroda (OZN) za borbu protiv neprijatelja i suzbijanje njegovih kontrarevolucionarnih djelatnosti. Taj dan se slavi kao Dan Službe bezbednosti.

 

15. avgusta 1944. (proslavlja se kao Dan graničara) naredbom maršala Tita stvoren je Korpus narodne odbrane Jugoslavije (KNOJ) sa ulogom zaštite NOB-a i tekovina revolucije. Neposredno pred formiranje u julu 1944. nalazilo se u jedinicama narodne odbrane oko 5 000 boraca. Pri kraju rata KNOJ je imao sedam divizija i tri samostalne brigade. Njihov zadatak je bio čišćenje oslobođene teritorije od svih vrsta neprijatelja, pomoć narodnooslobodilačkim odborima u organizovanju života i rada na slobodnoj teritoriji i obezbjeđenje granica Jugoslavije.

 

Sredinom 1944. NOVJ započinje borbe za konačno oslobođenje zemlje. Počinje se razvijanje oružanih snaga u pravcu stvaranja snažne armije, krupnih jedinica, i to pored strateško-operativnih razloga još i zbog obezbjeđivanja tekovina NOB i međunarodnog priznanja nove Jugoslavije. Time se htjelo postići oslobađanje zemlje sopstvenim snagama koje bi bilo najbolja garancija samostalnosti i istinske nezavisnosti zemlje.

U jesen 1944 jedinice NOVJ i Crvene armije su vodile zajedničke borbe za oslobođenje Srbije i Beograda.

 

U borbama za oslobođenje Beograda poginulo je 2 953 borca NOVJ i oko 1 000 vojnika Crvene armije. Na sremskom frontu i forsiranju Dunava kod Batine i oslobođenju Baranje i Prekomurja su takođe učestvovale dijelom svojih snaga jedinice Crvene armije. U borbama u Jugoslaviji Crvena armija je izgubila oko 8 000 vojnika prema izjavi sovjetskog maršala Greckog. takođe na molbu Bugarske vlade učestvovale su neke jedinice otačenstvenobugarske armije u borbama za oslobođenje kod Niša, istočne Makedonije, na Kosovu i Međumurju. takođe u Metohiji, Crnoj Gori i u Sandžaku našim snagama pomažu i dijelovi Narodnooslobodilačke vojske Albanije sto je bilo dogovoreno sa Glavnim štabom NOV Albanije. Narodi i narodnosti Jugoslavije ističu zahvalnost za sve koji su pomogli u oslobođenju zemlje.

 

Zbog izvršenja posljednjih borbi za oslobođenje po naređenju Vrhovnog komandanta 1. januara 1945. formirane su Prva, Druga i Treća armija a 2. marta i Četvrta armija. 1. marta 1945 NOVJ je preimenovana u Jugoslovensku armiju (JA) Mornarica NOVJ u Jugoslovensku mornaricu a Vrhovni štab NOV i POJ je preimenovan u Generalštab JA. Tim promjenama i formiranjem armija dovršeno je oblikovane oružanih snaga nove Jugoslavije.

 

Završne borbe za konačno oslobođenje su započete 20. marta 1945. U to vrijeme oružane snage NOP-a su brojale 800 000 boraca. 8. maja 1945. godine potpisana je bezuslovna kapitulacija Njemačke. Kapitulacija je stupila na snagu sljedećeg dana. Ipak na našem ratištu borbe su nastavljene još 7 dana. Okupatorski vojnici i grupe domaćih izdajnika su pokušavale da se izvuku i predaju zapadnim saveznicima. U toku povlačenja su vodili dalje borbe. 15. maja jedinice naših armija su zarobile njemačkog general-pukovnika Aleksandra Lera, komandanta koji je u aprilskom ratu komandovao bombardovanjem Beograda, sa kompletnim štabom i to je uslovilo kapitulaciju cjelokupne njemačke balkanske grupacije armije "E".

 

Rat je bio završen. Borbeni moral i junaštvo naših boraca, koji su u početku skoro goloruki krenuli u borbu, napokon je obezbjedio pobjedu. Formiranje i razvoj NOVJ potvrdio je pravilnost Titove orijentacije ka stvaranju velike i snažne oružane sile i vođenju oružane borbe u uslovima okupacije zemlje.

Za pobjedu protiv okupatora i domaćih izdajnika položilo je 305 000 boraca svoje živote a ranjeno je 425 000. 1 700 000 građana Jugoslavije izgubilo je svoj život za vrijeme četverogodišnjeg rata.