6 april 1941
Untitled Document

 

STANJE U JUGOSLAVIJI DO 1941. GODINE


1934. godine, kada je započela preorijentacija njemačke spoljne politike prema jugoistočnoj Evropi,1) započinju i apetiti Hitlerove njemačke prema Jugoslaviji. Baš tada su počeli da klijaju i korijeni izdajstva vlastodržaca naše zemlje. Startovalo se osnivanjem Jugoslovensko - njemačkog privrednog odbora, koji je na štetu Jugoslavije regulisao privredne odnose i međusobnu trgovinu. Planovi Njemačke su bili jasni: ona je htjela da pretvori Balkan u svoju sirovinsku bazu. Nijemci su izvozili iz naše zemlje hromovu rudu, cink, bakar i magnezit. Trgovinska razmjena se obavljala kliringom i jugoslavenski trgovinski saldo u to vrijeme bio je aktivan, što znači da je naša zemlja kreditirala Njemačku.
Taj period je istovremeno karakterističan po rivalstvu Njemačke i Francuske, a djelimično Njemačke i Velike Britanije oko naše zemlje, njenog privrednog blaga i političkog uticaja. Osim toga dok je Hitler sanjao o porobljavanju Evrope, naša zemlja je zauzimala dominantno mjesto i sa strategijske tačke gledišta.
Životni standard naroda Jugoslavije bio je najniži u Evropi, naročito u periodu ekonomske krize 1929 — 1933, kada je došlo do velike nezaposlenosti radnika.
Vodeći krugovi Beograda još tada su sa zadovoljstvom prihvatili perfidnu njemačku ponudu za sređivanje odnosa Njemačka — Jugoslavija. Strah od socijalizma i dvolična politika Jugoslavije prema bivšim saveznicima ulijevala je Njemačkoj sve veće povjerenje u ostvarivanje njenih planovai.
Zanimljivi su podaci i u vezi sa njemačkim nastojanjem da dobiju koncesiju za eksploataciju nafte u Jugoslaviji, oko čega je došlo do izvjesnih sukoba između angloameričke grupe (Standard Oil Company) i njemačkih firmi koje su imale moćnu podršku svoje vlade.
1938. godine prodire ulaganje njemačkog kapitala u Jugoslaviju preko akcija berlinske banke, koja je preuzela Jugoslavensko bankovno društvo, u kojem je učestvovala sa 91,8% od ukupnog kapitala od 100 milijona dolara.
Ovako djelovanje Njemačke i drugih velesila prema Jugoslaviji bilo je olakšano njenom neriješenom i nesređenom unutrašnjom političkom strukturom i neusklađenim političkim prilikama. Zbog toga je njemačka propaganda bila isključivo usredsređena na raspaljivanje nacionalističkih odnosa u našoj zemlji. Drugi vid propagande bio je okrenut ka zastrašivanju, čak i od priviđenja socijalističke revolucije i opasnosti od boljševizma.
Nacisti su uporno nastojali da podčine sebi sve reakcionarne struje, pravce i partije, ne samo u Jugoslaviji nego i u svim zemljama Evrope. Njemačka je svim mogućim sredstvima sijala fašizam svuda gdje je god mogla. Antisovjetskom politikom, ona je od prvog dana kada je počela da se fašizira istovremeno maskirala i svoje imperijalističke planove.2)
Rukovodstvo Trećeg Rajha je u našoj zemlji našlo veze sa ideološki srodnim partijama i organizacijama sa ciljem da ih vežu za svoju ideologiju i buduće planove. »Zbor« je bila glavna profašistička organizacija u Srbiji. Njen vođa je bio Dimitrije Ljotić, advokat iz Smedereva. Članovi »Zbora« počeli su da se javljaju u skoro svim gradovima Jugoslavije. I baš kad su uzeli najjači zamah i pokušavali da steknu uporišta u pojedinim mjestima i institucijama, najsnažnije i najenergičnije im se suprotstavio CK KPJ preko svojih članova na terenu.3) U Hrvatskoj je sličnu ulogu igrao Stjepan Buć, šef Hrvatske nacionalsocijalističke stranke rada.
Plan njemačkih političara prema Jugoslaviji zasnivao se na:
- obezbjeđenju njemačkih ekonomskih, političkih i vojnih interesa u Jugoslaviji;
- stvaranju uporišta i organizovanju akcija koje bi stvarale ta uporišta;
- suzbijanju političkog uticaja drugih velesila u Jugoslaviji;
- intenzivnom prodiranju u politički život, državni aparat i značajne ustanove jugoslavenskog javnog političkog, ekonomskog i kulturnog života, radi stvaranja pozicija za vršenje neposrednog uticaja na jugoslavenski narod i politiku u širem smislu reci.4)

Dok je Njemačka na širokom frontu prodirala u Jugoslaviju, njemačke manjine u našoj zemlji su sticale sve veće i veće mogućnosti za što lakše prodiranje Trećeg Rajha. Kolebljiva politika Cvetkovićeve vlade i kneza Pavla ukazivala je Trećem Rajhu na mogućnost da bi se Jugoslavija mogla u političkom pogledu lako naci u taboru Velike Britanije i Francuske, ako bi se u intenzitetu opšte djelatnosti prema njoj slučajno popustilo,

KPJ je, uočivši neposrednu opasnost od njemačko-italijanskog fašizma, povodom ansluša Austrije, izdala proglas, u kome se između ostalog kaže:
»Protunarodni i hegemonistički režim Stojadinovića je najveća opasnost za slobodu naroda Jugoslavije i za nezavisnost zemlje... Nezavisnost Jugoslavije se može sačuvati od najezde fašističkih osvajača ako okupimo sve rodoljubive i demokratske snage i stvorimo bratsku slogu i sporazum medu narodima Jugoslavije... osigurati odbranbenu sposobnost za očuvanje Jugoslavije može samo i jedino narodna vlada koja će hitno obezbjediti narodu sva demokratska i nacionalna prava i poduzeti sve mjere za odbranu zemlje.«
Za ovakvu političku liniju KPJ se posebno zauzela posle svog unutrašnjeg ozdravljenja i likvidacije frakcionaške borbe, odnosno posle dolaska Josipa Broza Tita, pod čijim je rukovodstvom uspela da organizaciono, politički i idejno ojača.

Nijemcima je bilo sasvim jasno da su naše narodne mase većim djelom bile neprijateljski raspoložene prema fašističkoj Njemačkoj.5)
Posle pada vlade Milana Stojadinovića 1939. godine, Cvetković i Maček su formirali novu. Ovom promjenom, mnogi su očekivali da će doći do izvjesnih političkih korekcija, odstupanja, pa možda i manjih promjena. Ali ništa se nije mijenjalo.

Mijenjalo se samo Hitlerovo raspoloženje i planovi u vezi sa Jugoslavijom. Pošto je podčinio Madžarsku, Rumuniju i Bugarsku, njegov štab generala je od početka jeseni 1940. do kraja zime 1941. vršio pripreme za proljećni napad na Grčku.6) Hitlerova lična procjena zasnivala se na predviđanju da bi Italijani mogli da pretrpe poraz u ratu protiv Grka. To bi Čerćilu omogučilo da u Grčkoj učvrsti ratnu bazu. Hitler je težio da izbjegne sukob sa Jugoslavijom dok ne okonča rat sa Grčkom i SSSR-om, a zatim »u pogodnoj vojno-političkoj situaciji, kada Jugoslavija bude potpuno izolovana i zaokružena, izvrši okupaciju.« Zbog toga je početkom marta ultimativno zahtijevao da naša zemlja hitno bude pregažena. Smatrao je da ako naša zemlja ostane van njemačke kontrole, naročito u periodu kada njemačke armije budu angažovanje u Sredozemlju ili na Istoku, moglo bi da bude vrlo nezgodn za Treči Rajh. Zato je u jesen 1940. donijeo odluku da se postavi pitanje Jugoslavije na dnevni red.

Njemačke obavještajne službe su na čelu sa admiralom Kanarisom razvijale široku špijunsku djelatnost prema našoj zemlji, neumorno stvarajući gustu agenturnu mrežu i tajne punktove. Uporišta su našli među folksdojčerima, beloemigrantima, Ijotićevcima, ustaškoj organizaciji i korumpiranim oficirima i funkcionerima u svim djelovima Jugoslavije. Rad tih službi dostigao je kulminaciju u veoma burnom razdoblju od 6. aprila do kraja maja 1941. godine.


karta napada na Jugoslaviju

Plan opšteg dejstva neprijateljskih jedinica, po kome su operisale 6. aprila 1941. godine prema našoj zemlji

Sljedeca stranica

 

1)U to vrijeme Jugoslavija se nalazila u taboru evropskih zapadnih sila i zato što je bila čvrsto vezana za Francusku, Hitlerova Njemačka je u njoj gledala člana »francuskog sistema zaokruživanja«, kojim je pokušavala da izgradi svoj sistem bezbjednosti.
gore

2)Zbog toga je Gebels i dao ideju formiranja Saveza antikomiterne, koji se ogledao u famoznoj »osovini« Berlin-Rim-Tokio. Po njemu, kada je u pitanju širenje fašističkog uticaja i pridobijanje za svoju ideologiju, ne treba se ničega libiti, niti birati sredstva u radu, »jer svaka laž ponovljena hiljadu puta na kraju zvuči kao istina«.

gore
3)U pećkoj gimnaziji, koja je ubrajana u jednu od najnaprednijih u zemlji, Ljotić nije uspeo da formira organizaciju. Kasnije je poslao nekolicinu na školovanje, koje su studenti u zajednici sa gimnazijalcima pretukli i otpremili u Beograd.
Od formiranja »Zbora« pa na dalje Ljotić je bio u stalnoj vezi sa njemačkim Poslanstvom u Beogradu. Uživao je punu njemačku podršku i povjerenje. Saradnju sa Nijemcima nastavio u toku rata. Uz folksdejčere u Jugoslaviji, Ljotićevci su bili najodaniji njemačkim okupatorima u Srbiji. Oni su se fašizirali do te mjere da su na četnike gledali s podcjenjivanjem, ističući da su nikakva vojska koja se ne može mjeriti sa njima u pogledu odanosti prema hitlerovcima.

gore
4) Značaj naše zemlje sa stanovišta njenog geopolitičkog položaja u očima Trećeg Rajha naročito je porastao onda kada je Francuska kapitulirala i kada su se britanske trupe povukle sa francuske teritorije. Po Cvetkovićevim izjavama, kojima je pokušao da prikrije svoju izdajničku ulogu u svemu to­me, on se tada našao pred svršenim činom i jedini spas za zemlju video je u pridvaranju Trećem Rajhu, kao da, uzgred rečeno, Sovjetski Savez nije ni postojao.
gore
5) Gestapo je znao za pripreme atentata na jugoslavenskog kralja u Marselju, pa je na pogodno mjesto postavio svoga kinoreportera sa zadatkom da snimi čitav tok atentata. Međutim, koliko im je bilo stalo do Jugoslavije, vidi se da atentat nisu onemogućili, a na sahranu Aleksandru uputili su drugog čovjeka Rajha — Geringa, kako bi digli značaj svoga saučešća.
gore
6) Operacioni plan napada na Grčku registrovan je bio pod šifrom »Plan Marita«.
gore