aprilski_rat03
Untitled Document

 

 

Posle ovog proglasa Centralni komitet KPJ je dao direktivu da se pristupi stvaranju odbora radničkog jedinstva po preduzećima, u čemu se uspelo. Ovakve grupe radnika pri preduzećima dobro su poslužile KPJ da preko njih plasira svoje najaktuelnije informacije i zadatke. Tako je ostvarivao najtješnje kontakte sa radnicima, posebno u industrijskim centrima širom zemlje.
Umjesto da vlada procjeni težinu svog izdajstva oni oštricu neprijateljstva okreću prema Komunističkoj partiji, Savezu komunističke omladine Jugoslavije i njihovim pristalicama, zavodeći 0 teror kakav nije bio ni posle zavođenja šestojanuarske diktature.10)
Policijski teror počinje da bjesni. Povećavao se broj žrtava u obračunima sa policijom i onih koji su mučeni za vrijeme istrage. Policija u Užicu puca u goloruke ljude i ubija Radoja Marića — radnika fabrike oružja, ranjava desetine jugoslovenskih studenata koji na mitinzima i zborovima objašnjavaju zbunjenom narodu kuda ih vodi izdajnička klika prodane vlade. U Beogradu je podlegla batinanju policije radnica Smilja Kalapiš. Svirepo su mučeni diplomirani pravnici Dušan Brkić, Milinko Đurović, Čedo Mijović, Aleksandar Marijanović, Slobodan Penezić, Vido Šoškić i mnogi drugi.
Po raznim zatvorima i kaznionama našle su se stotine komunista i rodoljuba. Među njima su bili Filip Kljajić, Selimir Jevtić, Moša Pijade, Ivo Lola Ribar, Dobrosav Radosavljević, Milovan Ćosić, Gojko Đorđević, Savo Mitrović, Jovan Marjanović i mnogi drugi. Okupaciju svoje zemlje u sremskomitrovačkoj kaznioni dočekali su: Stanko Paunović, Jovan Veselinov, Ivan Maček, Paško Romac, Ivan Marinković, Trajko Stamenković, Milan Marinković, Marijan Stilinović, Alojz Kocmur, Spasoje Stejić, Vukadin Vukadinović, Slobodan Bajić, Radovan Vuković, Kaja Relić, Dragica Nikšić, Simo Relić, Slavko Nikišić, Boško Palkovljević - Pinki, Marko Kamenjar i Đorđe Nikšić - Johan.
U letku Pokrajinskog komiteta KPJ za Srbiju od februara 1941. godine kaže se: »Pucanje na radnike iz zasjeda nov je metod beogradske policije u obračunavanju sa građanima Beograda. Naročito zvjerstvo počinili su dželati današnje protivnarodne vlade nad metalskim radnikom Blagojem Tomićem. Njegov život je uništen strahovitim mučenjem u krvavoj beogradskoj Glavnjači, a koncem decembra podlegao je mukama kod državnog suda.«
Zloglasni beogradski policajci Vujković, Miloradović, Lazić, Šterić i drugi imali su pune ruke posla. U to vrijeme neki članovi Pokrajinskog komiteta Srbije imali su dosta dobro uporište i u Beogradskoj policiji, gdje je bilo nekoliko policajaca, koji su disciplinovano izvršavali sve zadatke. U tome su se naročito isticali Janko Janković, Cvetko Crnjak i Predrag Udicki.11)

 


Otokar Keršovani i Božidar  Adžija,  koje   su  ustaše   streljale   1941.  godine.

U inače prepunoj Glavnjači policajci su svakodnevno dovodili nove uhapšenike, naročito iz redova studenata i radnika.12)
»Tamo su ih podvrgli takvom mučenju koje samo bolesna mašta zvijeri u Ljudskom obliku iz beogradske glavnjače može da izmisli«, kaže se u letku prijatelja žrtava bijelog terora rasturenog početkom 1941. godine.
Posle niza hapšenja i ostalih mjera koje je vlada preko policije preuzela i primijenila prema jugoslovenskim komunistima, Pokrajinski komitet KPJ za Srbiju je izdao letak u kome poziva sve srpske rodoljube u borbu protiv koncentracionih logora, za odbranu mira i nezavisnosti i odlučnom suprostavljanju reakciji koja nikada nije bila u jurišu kao tada.
U letku se kaže:
»Ratna opasnost nadvila se nad Balkanom. Srpski narod zajedno sa ostalim narodima Jugoslavije u opasnosti je da već sutra bude uveden na ratnu klaonicu ili bačen u najteže ropstvo pod čizmu tuđinskih osvajača. Jedino zahvaljujući odlučnosti velikog i moćnog Sovjetskog Saveza — zaštitnika mira i slobode malih naroda, onemogućeni su bili dosadašnji planovi zaraćenih imperijalista protiv slobode i nezavisnosti balkanskih naroda.«13)


Bez znanja naroda, vlada je 25. marta 1941. godine potpisala protokol o pristupanju Jugoslavije Trojnom paktu. To je u stvari značilo, ne samo kapitulirati i bezuslovno predati zemlju fašističkim agresorima nego istovremeno da sve što je jugoslovensko bude mobilisano u okvirima imperijalističkih planova fašističke Njemačke. Potpisivanjem protokola o pristupanju naše zemlje Trojnom paktu došlo je do demonstracija u cjeloj zemlji. Revolt i pokret masa dostigao je kulminaciju. Svi stanovnici našeg glavnog grada bili su na nogama. Pod uticajem naprednih i revolucionarnih ideja radničkog pokreta obnovio se stari slobodarski duh Beograda.
Njemačka je odmah reagovala na te događaje u Jugoslaviji. Na »Savjetovanju o Jugoslaviji« u Berlinu, Hitler je saopštio svoju odluku o brzom napadu na Jugoslaviju. Napad je povjerio Vrhovnoj komandi suvozemne vojske i za vrhovnog zapovjednika odredio feldmaršala fon Brauhiča, a generalštabno planiranje napada general-pukovniku Francu Halderu.
Prije nego što je zadužio štab da mu napravi plan opšteg dejstva na Jugoslaviju, Hitler je između ostalog rekao:
»Politički je važno da udarac protiv Jugoslavije bude izveden nemilosrdnom okrutnošću, tako da njen vojnički poraz bude munjevit. To bi moralo da djeluje zastrašujuće i na Tursku. Može se računati da će u času napada Hrvati stati na našu stranu, stoga im treba obezbjediti odgovarajući politički ustupak (davanje autonomije).«
Tom prilikom Hitler je naredio:
1. Što prije početi sa realizacijom operacije »Marita« sa ciljem da se odvoji Grčka Trakija i Solunski bazen, sve do visoravni Edes...
2. Izvršiti jedan udar iz pravca Sofije prema Skoplju, radi rasterećenja italijanskog fronta u Albaniji.
3.  Jačim snagama izvršiti zajednički udarac iz Sofije prema Nišu, a zatim prema Beogradu.
4.  Upadom jakih njemačkih snaga iz Celovca i Graca, razbiti jedinice jugoslovenske vojske koje im se budu suprostavljale.
5.  Glavni udarac italijanske armije sastojaće se u napadu preko Istre, radi zaštite njemačkog boka.
6.  Glavni zadatak vazduhoplovstva je da što prije razbije terensku organizaciju jugoslovenskog vazduhoplovstva i da u neprekidnim naletima razori Beograd, pomažući   pritom  napredovanje   suvozemnim   snagama.


U noći između 26. i 27. marta grupa oficira na čelu sa generalom Dušanom Simovićem izvršila je puč. Ti pučisti su bili dovoljno jaki da zbace kapitulantsku vladu Cvetković-Maček, ali isto tako su bili isuviše slabi da bi mogli da na vlast dovedu istinske predstavnike demokratskih snaga naroda Jugoslavije. Međutim, 27. mart predstavlja snažan udarac narodnih masa pod rukovodstvom Komunističke partije Jugoslavije, koji je zadat ondašnjoj buržoaziji. On istovremeno znači i prekretnicu u daljem političkom životu Jugoslavije.

Široki narodni pokret i revolt masa iskoristila je jedna grupa oficira da se domogne vlasti. Pod vođstvom generala Dušana Simovića i Bore Markovića ona je izvela puč, posle koga je obrazovana Simovićeva vlada. Ova vlada je, međutim, takođe bila spremna da prizna hegemoniju Njemačke, ali su je događaji pretekli

Uporedo sa svim tim, komunisti su pozvali novu vladu da što prije zaključi sporazum sa Sovjetskim Savezom. »Sada je glavno. očuvati našoj zemlji mir i što je jedino moguće u naslonu na Sovjetski Savez«, kaže se u Proglasu PK KPJ za Srbiju i Mesnog komiteta KPJ za Beograd.
27. marta 1941. bio je odbačen sramni potpis Trojnog pakta. Međutim, vođe Jugoslavije su bile spremne da se i najsvirepijim mjerama onemogući manifestovanje antifašističkog stava jugoslovenskih naroda.
Nova vlada generala Simovića skoro ništa nije izmijenila, ni u unutrašnjoj, niti u spoljnoj politici. Ona se bez potrebe i bilo čijeg pritiska saglasila sa Trojnim paktom, lutajući u traženju mogućnosti kompromisa sa Hitlerom. Tako je zapostavila sve nužne ratne pripreme. Od jutra 28. marta 1941. godine cjela naša zemlja bila je na nogama. Vršena je mobilizacija novog ljudstva, sumnjalo se u miran ishod situacije i svakog časa očekivao napad fašističkih jedinica na našu zemlju...

Generalštab bivše jugoslovenske vojske nije preduzeo ni najosnovnije mjere mobilizacije Ljudstva sposobnog za borbu protiv agresora. Dobrovoljci su često odbijani i vraćani kući kao komunisti. Na slici: grupa slovenačkih dobrovoljaca

Studenti i komunisti koji su se vratili sa Beogradskog univerziteta u svoje krajeve, uzaludno su obilazili garnizone, javljajući se kao dobrovoljci i tražeći oružje. Međutim, njihovo dobrovoljno javljanje da idu u regularne jedinice ni u jednom gradu naše zemlje nije prihvaćeno.14) I u vrijeme dok su stanovnici Beograda preživljavali bombardovanje za bombardovanjem, folksdojčeri, kojih je bilo u Beogradu oko 20.000, zauzimali su ključne tačke i sve činili da omoguće što brže napredovanje svojih zemljaka. Sve je bilo usmereno ka tome da se vojska izmori, demorališe i na kraju da se ne nađe na mjestima gdje se vrše glavni neprijateljski udari prema našoj zemlji.

Neposredno posle 27. marta 1941. godine Josip Broz Tito je doputovao u Beograd. Održano je partijsko savjetovanje u kući Kočovića na Banovom brdu. Analizom materijala i izvještaja koji su podneseni na ovom savjetovanju, Pokrajinski komitet KPJ za Srbiju i Mesni komitet za grad Beograd dobili su veoma povoljne ocjene od druga Tita zbog uloge komunista u periodu od 25. marta pa nadalje. Mesni komitet KPJ je rukovodio demonstracijama 26. i 27. marta 1941. godine iz zgrade u ulici Koče kapetana broj 20.


Posle ulaska u Beograd, njemački vojnici razgledaju posljedice bombardovanja

Evo kako je izgledala zgrada banke na uglu Dečanske i Vlajkovićeve posle aprilskog bombardovanja 1941. godine.

Njemačka i Italija do tančina su znali naoružanje, brojno stanje i lokacije svih jedinica jugoslovenske vojske i procjene borbenog raspoloženja. Najbolji primjer je slučaj generalštabnog majora Ernesta Peterina, načelnika štaba Zetske divizijske oblasti na Cetinju. Kada je izbio rat, Divizija se uputila prema Albaniji. Peterin je bio ovlašćen od generala Vrajačića da sam donosi odluke za mnoge akcije. On se time i te kako koristio. Kao njemački čovjek, izdavao je naređenja i direktive, prebacujući pukove u različite pravce, nastojeći da ih što više izmori napornim marševima i smišljenim upućivanjem u smjerove gdje uopšte nisu mogli da dolaze u dodire sa neprijateljem. Prilikom ulaska Nijemaca u Cetinje, Peterin im se pridružio, pošto je prethodno bio odlikovan čeličnim krstom. U svakom slučaju ovaj njemački agent je solidno izvršavao svoj zadatak, a uspeh Zetske divizije treba pripisati jedino 38. pješadijskom puku, u kome je bila jaka partijska ćelija, koja se dosta solidno slagala sa komandom puka, ne izvršavajući svako Peterinovo naređenje.
Poznat je slučaj i vazduhoplovnog kapetana Vladimira Krena, koji se od kapitulacije Jugoslavije nalazio na dužnosti komandanta vazduhoplovnih jedinica Pavelićeve NDH. Prilikom napada na Jugoslaviju, on je odmah sa svojom jedinicom pristupio hitlerovcima.

Sljedeća stranica

10) Posle demonstracija 11. maja 1940. godine u Peći i govora koga je održao Radovan Burić, u krvavom obračunu sa žandarima, bilo je ranjeno dvadeset, a uhapšeno oko trideset demonstranata.

gore

11)  Janko Janković je rođen 1909. godine u Kragujevcu. Poginuo u Beogradu 1944. kao policajac civilne policije. Za sve vrijeme okupacije pravio je značajne usluge funkcionerima KPJ. O njemu je dosada objavljeno nekoliko značajnih publikacija.
Cvetko Crnka je rođen 1906. Likvidiran 1944. Uz mnogo napora takođe doprinosio otporu KPJ. Za njegovo ime i zalaganje vezuju se neka bjekstva iz zatvora.
Predrag Udički, novinar. Za vrijeme dok se nalazio u Beogradu koristio se nekolikim svojim jakim vezama u policiji, npr. D. Jovanovićem. Bio od osobite koristi u Beogradu. U toku rata sigurnim kanalom napustio Beograd i priključio se Kosmajskom odredu. Poginuo 1944.

gore
12)   Vodeći pojedine istrage, policija je dolazila do imena lica koja su se nalazila u unutrašnjosti zemlje. Za takva lica pisani su zahtjevi za hitna hapšenja i sprovođenja za Beograd. Takav slučaj je bio sa Budimirom Milićevićem, učiteljem iz Pljevalja.

gore
13) Pokrajinski komitet Komunističke partije Jugoslavije za Srbiju obratio se ovim letkom narodu Srbije u trenutku ikada je pretila najveća opasnost od najezde fašističkih sila na našu zemlju i kada je narodu bila potrebna vojska i borci 'koji su se na žalost većinom nalazili u zatvorima i koncentracionim logorima širom Jugoslavije. Za Hitlerovu Njemačku i Musolinijevu Italiju to je bio ustupak od nesumnjive važnosti.

gore

14) Dana 8. aprila 1941. godine Josip Kraš se nalazio na čelu deputacije KPJ u Zagrebu, koja je uzaludno tražila oružje od komande garnizona._Kada su ga odbili, on je ponovio zahtjev ističući da su u pitanju dobrovoljci i antifašisti koji žele da se bore protiv njemačkog agresora, ali ni to nije pomoglo. Takvih primjera bilo je u svim gradovima Jugoslavije.

gore